Tiraka
Administrazioan euskara erabiltzeko

Eremu erdaldunean, euskal hiztunak populazioaren %8 izan arren, ez dute inongo hizkuntza eskubiderik Herri-Administrazioen aurrean. Zero.

Eremu mixtoan (Iruñerria, Agoitzaldea…) Nafarroako biztanleen erdiak bizi dira: 300.000 inguru, eta horietatik 60.000 (%20) elebidunak dira, hau da, Bilbon edo Gasteizen baino gehiago, adibidez.

Euskal hiztunak bigarren mailako herritar eremu mixtoan ere

Herri-Administrazioarekin harremanetan, euskaraz jarduteko aukera aitortzen zaie euskaldunei (euskal hiztunak) Eremu mixtoan, baina erne! Herri-Administrazioko kideek ez dute zertan euskaraz erantzun!!!  

Seme-alabak euskaraz eskolatu daitezke eremu merveilleuse horretan… baldin eta behar besteko eskaria dagoela erakusten bada Herri-Administrazioaren aurrean. 

Kale, errepide eta eraikin publikoetako seinalizazioak, ele bietan egon behar luke teorian, baina 2000tik hona, seinalizazio elebiduna ezabatzen ari dira, erdara hutsezkoarekin  ordezkatuz. 

Herri-Administrazioan lan egiteko euskara oso gutxitan hartzen da aintzat. Ingelesa, alemaniera edo frantsesa beti, ordea. 

Noain, Aranguren, Galar eta Beriaingo (Iruñerrian guztiak) herritarrek seme-alabak euskaraz eskolatzeko eskubidea eskuratzearen aurka daude UPN (eta PP).Egunotan prentsan aipatu den legearen aldaketak hori besterik ez zekarren praktikan: seme-alabak euskaraz eskolatzeko aukera izatea herri horietan, PSNk aurretiaz ezarritako baldintza bat betez gero, gainera: herri horietako udalbatzek eremu mixtoan sartzeko aukera onestea! 

Bestela esanda, pentsa Barakaldoko udalak euskaraz eskolatzeko aukera ezeztatzen diela bertako herritarrei, edo, fikzioaren eremuan murgildurik, Azkoitikoak erdaraz eskolatzeko aukera ukatzen diela bere eraginpeko herritarrei… Onartezina inondik inora, ezta? Bada, horixe besterik ez zen Noiain, Aranguren, Galar eta Beriaingo herritarrei emango zitzaien aukera, kasurik onenean: seme-alabak euskaraz eskolatzeko eskubidea.

Alabaina, horren aurka ere agertu dira UPNko extremista ultraeskuindarrak. Espero zitekeena bestalde, inoiz ez baitute beren nortasun politiko muturrekoa ezkutatu. 

Beste alderdi politikoen erantzuna 

CDN-k duintasunez erantzun dio UPN-k egindako xantaiari, eremu mixtoa zabaltzeko aukerari eutsiz. Ordainetan, gobernuan zeukan ordezkaritza guztia galdu du. Jarrera txalogarria, areago egungo politikagintzan. 

PSN-k bizia barkatu digu Nafarroako euskaldunoi beste behin ere. PSNtarren buruak, Roberto Jimenezek ez ditu euskara eta euskaldunak estimu handitan. “El euskera no es una prioridad de los socialistas” edo “El euskara es una cuestión de los nacionalistas” bota ditu egunotan, beste lora batzuen artean. Aipatutako herriei eremu mixtoan sartzeko aukera ematearen alde egin du, baina uzkurkeriaz beti ere. Irakurri bestela bere hitzok: “con la tramitación de esta modificación, el debate sobre reformas de la ley del vascuence ya se ha cerrado y  quien tenga más expectativas a futuro, que se olvide, porque nuestro voto va a ser sencillamente negativo"… Ez zitekeen gehiagorik espero “vasco” hitza bere taldekide Jose Luis Castejón (zendua tamalez) iraintzeko asmoz erabili ohi zuenaren  aldetik. 

Nabai-ren ustez: "se ha puesto de manifiesto el perfil autoritario de UPN y emplazamos al PSN a un análisis y reflexión serio sobre el tipo de Gobierno que está sosteniendo", … “el Gabinete de Sanz ha utilizado precisamente el euskera para convertirlo en arma arrojadiza e instrumento político". 

“Ezker Abertzaleak”: "el reto sempiterno del espacio españolista de desterrar cualquier atisbo de identidad euskaldun conlleva una agresividad en las ideas y los hechos ante cualquier percepción de avance de la misma"  

IUN-ek: "Esto es negativo y roza el esperpento. Es muy significativo que la causa de esta ruptura sea una reforma de la ley del euskera que incorporaba criterios estrictamente de atender la demanda social" 

PP-k azkenik: “los navarros no votaron al centroderecha para que desde el Gobierno se aplicasen las políticas socialistas…”. Hauteskundeak aurrera daitezela eskatu dute, bidenabar. 

Nafarroako UPN-k eta PSN-k euskararen normalizaziorik ez  

Ghetizazioaren aldeko politika bortitza darabilte, lotsa gabe batzuek, disimuluz besteek; egunetik egunera nabariagoa da hori. Argi dagoen bezala, oposizioan dauden alderdien erantzuna oso epela eta pobrea dela oro har. Euskara ez dago politikari “euskaltzale” profesionalen agendan? Egon behar luke bada, batez ere, euskaldunak guztiz baztertu nahi dituztenen agendan badagoelako, nabarmen egon ere.

Hizkuntza-eskubideen gaian eztabaida iraunkorra zabaldu du Euro-itunak eta horretan Euskal Herri osoan euskaraz bizi nahi dugunok gure ahotsa sendo entzunarazi behar dugu foro horretan. Ez dut uste, halere, orain arte hori lortu dugunik. 

 Euskararen egoerari dagokionez lau hizlarik hitz egin zuten eta adierazitakoaren artean honako ideia hauek nabarmendu nahi nituzke, ez, ordea, garrantzitsuenak direlako, deigarrienak iruditu zitzaizkidalako baizik:

a) Manuel LEZERTUA (EHU-UPV eta Europako Kontseiluko Legelaria): Euro-gutuna aitzindaria da munduan hizkuntza-eskubideen babesean eta Europan hizkuntza aniztasunaren aldeko printzipio nagusi bat ezarri nahi du. Bere xedea eremu urriko eta hizkuntza gutxituen hiztunak babestea da eta hizkuntza ezberdinen hiztunen arteko bizikidetza antolatzea. Hori horrela izanik, nire ustez , horren ondorio zuzena hauxe da: Euro-gutuna ezin da erabili babestu nahi dituen hiztunen aurka eta ezta  euskara ez ikasteko aitzakia gisa ere.

Estrasburgoko jurisprudentzia aztertzeko erabili zituen adibideak ez zitzaizkidan aproposenak iruditu, halere. 

b) Alberto LOPEZ BASAGUREN (EHU-UPV eta Euro-ituneko aditu-taldeko kide): Onartu zuen ezinbestez Espainiak ez duela Euro-gutuna zenbait arlotan betetzen, bereziki Justizia arloan. Hala ere, pozik agertu zen Europan Espainiakoa delako hizkuntza-eskubideak bermatzeko araubiderik osoenetarikoa .Nolanahi ere, galdera bat plazaratu zuen: ea Euro-itunaren babesa aplikagarria ote zaien gaztelania-hiztunei Euskara ofiziala den lurraldeetan , bereziki, gaztelaniaz ikasteko eskubideari dagokionez.

Nik kezkaz hartu nuen galdera hori eta zaila ikusten dut desagertzear dauden hizkuntza batzuk babestu  nahi duen araudi bat aplikatu ahal izatea, hain zuzen, hizkuntza hori ikastea galarazteko. Hori baita, azken finean, guraso batzuk nahi dutena: bere seme-alabek euskara ez ikastea.

Nahikoa frogatua dago A ereduko ikasleek, non gaztelania baita hizkuntza nagusia eta euskara ikasgai hutsa, ez dutela euskara ikasten. Alderantziz, ordea, ez da gertatzen, B eta D ereduko ikasleek gaztelania behar bezala ikasten baitute.Zaila egiten zait, beraz, ulertzea nola izan al den Euro-ituneko babes-sistema aplikagarri kasu horretan.

c) Jose Mª PEREZ MEDINA (Ministerio de Administraciones Públicas). Estatuko ordezkaria pozik agertu zen Espainian lortu den hizkuntza babesarekin. Perez jaunak azaldu zuen nola landu zen Euro-itunaren betearazpen mailari buruzko txostena eta zer nolako partehartze handia izan zuten berezko hizkuntza ofiziala duten Autonomia Erkidegoek. Bere hitzaldian nabarmen geratu zen euskara bezalako hizkuntza ofizialaren babes-maila EAEko eta NFKko araubideari dagokiela nagusiki eta Estatuak horretan ezer gutxi esaterik duela. Horrela bada (eta Estatuaren aldetik esku sartzerik ez bada), Autonomia erkidegoko erakundeei dagokie behar besteko neurri hartzea euskara sustatzeko eta babesteko, eta gaztelaniarekiko elkarbizitza antolatzea.Betekizun horretan, esan dezakegu Euro-itunaren printzipio nagusiak guztiz aplikagarriak direla eta orain arteko babesa hobetzen eta osatzen jarraitu behar dela, inolako atzerapenik gabe.

d) Patxi BAZTARRIKA (HPSeko sailburuorde): Patxiren hitzaldia gustatu zitzaidan, bereziki kontuan izanda norentzat zen zuzendua (hizkuntza-eskubideetan nazioarteko adituentzat). Baztarrikak EAEri dagokionez oso irakurketa positiboa egin zuen azken 30 urtetako lanaz, ez horren ona, ordea, Nafarroaz eta Iparraldeaz. Baina bereziki gustatu zitzaidan Baztarrikak publikoki  aitortu nahi izan zuela herritarrek eta gizarte-taldeek sekulako lana eta inplikazioa izan dutela euskara biziberritzeko prozesuan, eta gaur eguneko egoera -nahi genukeena bezain ona ez bada ere- ez dela, beraz ,erakunde publikoen merezimendu soila.Herritarren atxikimendua -ahal dela orain artekoa baino handiagoa- eta herri erakunde publiko eta pribatuen arteko lankidetza  da euskara biziberritzeko bidea(urtetan ez baita hori beti horrela izan), nire ustez .Bide horretatik lortutako lorpenek ez dute politikoki atzera bueltarik.

Lorpenen artean bat nabarmenduko nuke: EAEko guraso gehien-gehienek gure seme-alabak euskalduntzearen alde egin dugula.

Herritarron aukera libre horri esker, gaur egun, 15 urtetik beheragoko ikasle gehien-gehienak eredu euskaldunetan ari dira ikasten eta horrek panorama soziolinguistikoa 10-15 urtetan guztiz aldatuko du EAEn. Egoera berri hau gaurtik hasi behar dugu kudeatzen, eta sendo defendatu orain arteko lorpen hori. Datu hori buruan izatea garrantzitsua da, gaur egun martxan jartzen ditugun ekimenek sustatu behar baitute erabilera eta ezagutza handitzen jarraitzea.

Erabilera handitzeko baldintza objektiboak, ezagutzak alegia, ez da nahikoa halere, gaur eguneko errealitateak nabarmen usten duenez. Estrategia berezia behar dugu euskararen erabilera erakargarri bihurtzeko eta jendeak motiboak izan ditzan euskaraz aritzeko, dela lanean behar delako, dela gizartean erosoago sentiarazten zaituelako, dela familian goxoago aritzeko aukera ematen dizulako, dela ondo pasatzen laguntzen dizulako, dela erabileraren aldeko konpromisoak gustura hartzen dituzulako... Ezagutza handitzeko estrategia ez bezala, erabilera sustatzeko estrategia argirik ez da egon azken 30 urtetan, erakunde publikoen eskutik.

Hizkuntza eskubideen gaian aditu den Kataluniako irakasle bati (Milian i Massanari) entzun nion duela gutxi hizkuntzen babes-araudiaren xede nagusia ez dela hizkuntza bere horretan babestea, baizik eta hizkuntza hori baliagarri egitea hizkuntza horren hiztunentzat. Hizkuntzak zer edo zertarako balio ez badu, alferrik dira babes-araudi guztiak.

e) ANJEL LERTXUNDI: Ez nuen aukerarik izan Lertxundiren hitzaldia entzuteko, baina bere blog-orrian eskegita dago eta irakurri dut gerora. Hitzaldi bikaina, nola ez, eta gainera Administrazio-hizkuntzaren ajeei heltzen die bete betean. Bere hitzalditik bi ideia azpimarratu nahi nituzke, haiekin bat bainator guztiz.

Aski da negar egiteaz...alde onei begiratzen ikasi behar dugu.

Administrazio hizkeraren ajeei dagokienez, mimetismo izugarriz kopiatu dugu eredu espainiarra....gure lana da, halaber, urrutirago eramango gaituzten bideak saiatzea ere.

Bide berriak behar ditugu, bai horixe. Besteak beste, teknikari euskaldunak euskaraz lan egiten hastea ; korredakzioaren aldeko urrats sendoak; prestakuntza berritua eta, era berean, gure berezko ezagutzan sakontzeko aukera ematen diguna (testu klasikoak, hizkuntza ez formala...)

Lankidetza-eremuak sortu behar ditugu eta ikasi guk baino gehiago dakienarengandik (Lertxundi, Sarasola, Atxaga, unibertsitateko irakasle, EHko zein nazioarteko ditu,...) Gustura jardungo nuke sakonago, esaterako, Anjel Lertxundirekin, berak aipatutako ideia horien gainean jardunaldi edota batzorderen batean.

Azken ideia horrekin amaitu nahi nuke, beraz,: bide berriei ekin behar diegu, baita administrazioan ere eta, orobat, lankidetza esparru berriak zabaldu.

[1] http://www.euskara.euskadi.net/ webguneko “Herria, hizkuntza” atalean:Gure herriak ez du euskara galdu nahi. Barru-barruan itsatsita darama hizkuntzarekiko atxikimendua, bere nortasunaren adierazpide funtsezkoena baita; eta hizkuntza galduz gero, aberastasun paregabea ez ezik kohesiorako elementu garrantzitsuenetako bat ere galduko luke. Horregatik, mendez mende iraun duen hizkuntzari eutsi, esparru guztietara zabaldu eta sendotzeko apustu garbia egin du. 

 Nire ustez, ordea,  baztertu beharreko boluntarismo hori zein den ez dago behar bezala zehaztuta, eta ez da ondo zehazten non dagoen euskarekiko konpromisoarekiko muga.  Gaur egun euskarak aurrera egin badu  jende askoren "boluntarismoari" (konpromisoa deituko nioke nik) esker izan da hein handi batean, eta oraindik ere jende askoren konpromiso sendoa (eta askotan beste eremuetan egiten ohi dena baino handiagoa) beharko da aurrerantzean ere.   

Ados egon ninteke esango balu boluntarismoari (euskararekiko konpromisoari) neurria hartu beharko litzaiokeela eta denon ahaleginak bideratu eta koordinatua beharko liratekeela; baina "betiko alboratu" behar dela esateak ez da guztiz zuzena. Konpromiso aktiborik gabe ez baikinateke egongo gauden tokian eta ezin izango genuke aurrerantzean ere aurrera egin. Ahalegin izugarri horrek aitorpen instituzionala beharko luke.

 Txostenean erantzukizuna eta konpromisoa, balore gisa, berariaz landu beharreko kontzeptuak beharko lukete izan, eta horien aldeko diskurtsoa falta dela uste dut.

2.- Intrantsigentzia aipatzen da (42.orr). Norena baina? Txostenetik antzematen da badirela hainbat pertsona eta talde euskarekin "taliban" jokaera dutela/dugula (?). Gogor egiten da haien kontra (zehaztu gabe zeintzuk diren jokabide zehatz horiek), baina ez horren gogor, aldiz, euskararekin urtetan ezikusiarena egiten ibili direnekin, eta horiek ere asko izan dira eta oraindik ere badira. Komeni da gogoratzea euskara inanizioz ere hil daitekeela. Dudarik gabe, intrantsigentzia ez da ona, baina  jokabide hauek ez dira euskarari mesede egiten ez dioten bakarrak, izan ere, elkarbizitza demokratiko batek euskaldunoi eskuzabaltasunez jokatzea eskatzen badigu ere, euskara ez dakitenei pazientzia eta errespetu gisako balore demokratikoak ere gehiago lantzea eskatzen du. 

3.-  XXI mendeko hizkuntza-politikaren xede nagusia: txostenaren arabera, XXI. mendeko hizkuntza politikaren xedeak EAEko bi hizkuntza ofizialen arteko funtzio, eta neurri batean bederen, gune geografikoen banaketa onartzea eta sustatzea izan beharko du. Euskarari berezko funtzioak eta gune geografikoetan nolabaiteko nagusitasuna onartzea garrantzitsua iruditzen zait baina ez zait gustatu nola formulatu den ideia hori.

Egia da batzuentzat banaketa funtzional eta geografiko hori lortzea izango dela xede bakarra bizi garen mende osoan. Beste batzuontzat, berriz,  urratsa baino ez da izango. Mende bat denbora asko da eta auskalo noraino hel gaitezkeen euskararen normalizazioan.  

Nire ustez, ordea, XXI. mendeko hizkuntza politikaren xede nagusiak hizkuntza-politika demokratikoa lortzea izan beharko luke; hau da, ez da horrenbeste xede bat (banaketa funtzionala eta geografikoa lortzea hizkuntza ofizialean artean) edo bestea nagusitzea (euskara Euskal Herri osoko hizkuntza nagusia izatea), baizik eta xede zilegi guztiak onartzea eta lankidetzan aritzeko abiapuntua adostea. Halaber, garrantzitsua iruditzen zait erritmoaren inguruko  eztabaida demokratikoa zabalik edukitzea eta etengabe elikatzen joatea.  Gero gerokoak, “denak ala inor ez, dena ala ezer ez” diskurtsoari neurria benetako praxiak jarriko dio.

Garrantzitsua, batik bat, hizkuntza-politika asimetrikoaren ardatzetan eta prozeduretan behar bezalako adostasuna lortzea da.            

4.-Merkatuetarako proiekzioa: Nire ustez, ordea, dena ez da merkatu izan behar. Euskararen erabilera sustatzeko balio duten alorrak eta hizkuntzen elkarbizitzarako aurrerakoiak direnak bereiztu eta adostu beharko lirateke, hizkuntzek gizarteari aberastasun ekonomikoaz gain aberastasun sozial edo kulturala ekartzen baitizkie.

       Ez dut ondo ulertu halaber zergatik euskarazko ekoizpenei gainontzeko hizkuntzetan egindakoei baino kalitate altuagoa eskatu behar zaien. Kalitatea irizpide egokia izanik ere, kalitatea lortzeko baliabide egokiak eskura izan behar dira eta  jardunari berari esker lortzen den gauza bat izaten da. Ideia hori ere, nire ustez, hobeto formulatu beharko litzateke. 

5. Lankidetza: txostena lankidetzaz ari da eta ideia hori oso positiboa iruditzen zait. Nolanahi ere, faltan sumatu dut txostenak lankidetzaren aldeko kultura eraiki eta landu behar dela behar argi eta ozen aldarrikatzea. Lankidetzaren aldeko kulturarik ez dugu behar bezala barneratuta, eta hori izaten ohi da askotan arazo askoren gakoa, eta ez horrenbeste edukia bera.

 6. Autokritika batzuk ondo eginak eta behar bezala adieraziak daude txostenean, alegia, inor beharrik gabe mindu gabe. Beste batzuei zuzendutakoak aldiz (talibanei zuzendutakoak) ez zaizkit ondo kontestualizatuak daudenik iruditu.  

 7. Azkenik, labur-labur, hiru ideia:

a)  Lehentasunezko ildoen artean (50-51. orr) faltan sumatu dut bi hizkuntza ofizialak  berdintasunez erabiltzeko baldintzak lortze aldera, legegintzan korredakzioa sustatu behar dela. 

b) Txostenak adierazten duen diskurtsoa ez dago  I+G+barekin lotuta.

c) Hizkuntza-eskubideen inguruko azterketa etengabea sustatu behar dela falta da, hau da, hizkuntza-politikaren ildo berriak aztertu, argudioak landu, arlo honetan lan pedagogikoaren garrantzia azpimarratu, eztabaida gardentasunez egin beharra (esaterako web orri batean dena argitaratuz), ikerkuntza-ildoak eta taldeak sustatuz…

Hizkuntza-politika berriak inposatu baino askatasunean oinarrituta egon behar du,hots, herritarrak euskara erabiltzera limurtu eta erakarri behar ditugu, ados;  baina era berean hizkuntza bat ala bestea erabiltzeak dituen ondorioak behar bezala azaldu behar dira, euskara bizirik irautea denon esku baitago.