Kontsumitzaileen hizkuntza-eskubideei buruzko lege-dekretuak eta bainurako txanoak berdinak dira. Bazoaz San Andreseko igerilekura eta irakurtzen duzu: «Txanoa erabiltzea derrigorrezkoa da». Eta denak txintxo-txintxo burua estalita. Bazoaz Mendizorrotzako igerilekura eta irakurtzen duzu: «Txanoa erabiltzea gomendatzen da», eta den-denak txanorik gabe.
Horrela ikusten dugu egungo hizkuntza-politikaren norabidea, kanpo-proiekzioan buru-belarri (nazioarteko liburu-azokak, nazioarteko hizkuntza gutxituen sareak, Etxepare Institutua…), baina etxeko sukaldea abandonatuta. Ezin daiteke uler, bestela, nola egin dakiekeen entzungor aginte-postuetatik UEMA bezalako ekimenei. UEMA ez da esistitzen, antza.
Aukera bikaina galdu dute Jaurlaritzan, berriki, euskararen aldeko apustua egiten duten udal txiki horiei instituzio eta alderdien babesa emateko, Iñaki Arregi zenaren omenaldia tarteko. Nola nahi dute, gero, guk sinistea benetako interesa duela euskara aurerra ateratzeko?
Literatura ugari, hitz politak, ezertan mamitzen ez diren diskurtso arranditsuak… Zeru horiek utzi eta benetan neurri zehatzak jarri behar direnean, ordea, dena da “bai baina ez”, epelkeria eta bidean atzera egitea. Zertarako nahi dugu txostenetan euskararen arnasguneak indartu behar direla irakurtzea, adibidez, UEMAri ez ikusiarena egiten bazaio?
Erdal mundua erakartzeko kontu horrekin, seduzituak izateko inolako gogorik ez dutenak seduzitzeko tema horrekin, gauza harrigarri eta arriskugarria gertatzen da. Nire ustez UEMA nobio/nobia polita da, apala. Baina badirudi batzuentzat exkaxa dela eta beste norbait inportanteagoaren premia dutela. (Arrakasta gutxirekin, gainera, emaitzak ikusita. Eta normala da, bestalde, zeren nahi izatearekin ez baita nahikoa eta mila aldiz errepikatuko digute euskara erakargarri egin behar dela, baina ez baitakigu nola. Nik ere nahi nuke Brad Pitt-en gorputza eduki, baina zer egingo diogu ba…). Jarrera arriskugarria dela nioen, ez bata eta ez bestea, batere nobiorik gabe gera daitekeelako Jaurlaritza. Erdi bidean, konkistatu nahi dituenak erakarri gabe, eta euskararen munduan zituenak zapuztuta. Ez da oraingo kontua, neronek horixe aurpegiratu nion Joxe Mari Zeberio orduko HPINeko buruari mintzaldi batean duela 20 urte baino gehiago: zergatik zaudete beti hain erdaldunei begira, beti mintzeko beldurrez, goxo-goxo… eta ez zarete kezkatzen euskaldunen kohesioa indartzeaz bat ere?
Hemen Coturnix coturnix hegaztiari ‘codorniz’ esaten diogu; eta ‘galeperra’ ere bai. Baina "hemen” ez da Albiztur, Usurbil edo Larruskain. Hemen Gasteiz da, Vitoria-Gasteiz. Zehatzago, Andre Mari Zuriaren plazako jatetxe bakarra: “Virgen Blanca Jatetxea”, halaxe dauka jarrita letreroan, restaurante barik. Eta karta, kanpoaldeko kristalean, elebidun. Eta pintxoa, barran, elebidun: “GALEPERREN HABIA: patata + gazta + piperberde eta gorria + porru frijitua + galeperren arrautza (gainerrea eskatu)”. Poztekoa benetan.
Sukalde kontuak eta euskara dibortziatuta daudela ematen du maiz. Horixe salatu du Edorta Agirrek behin baino gehiagotan, Berria egunkarian idazten duen atalean. Larunbatetan plazaratzen ditu kontu jakingarri eta jakigarri askoak Edortak, eta bertan, txoko bat: Estarlus. Hona azkenaldian botatako “estarlus” batzuk:
“Eusko Jaurlaritzak herritarron diruarekin babesten dituen enpresek ere beti segitu behar dute espainolez bakarrik? Elikagaien ikerkuntzan diharduen Azti-Tecnalia izenekoak, adibidez, ia-ia behin ere ez du idatzi hitzik euskaraz. Zer gertatzen da, biologo euskaldunek ikertzen ez dakitela? Biologoek euskaraz ez dakitela ikertzen? Derion sekula ez dela euskaraz egin? Euskaldun izatearren baztertu behar ditugula gure ikerlariak? Euskaldunek ez dutela euskal herritarron dirutik kobratzen? Elikaduraz ezin dela euskaraz aritu? Entzima, protozoo, metabolizazio eta antzeko hitzak ezin direla euskaraz eman? Zerbitzu guztiak lanpetuta dabiltzala-eta, erdaraz jardun behar dutela beti telefono enpresan bezala?
Ez dakigu bidegabekeria horiek non salatu behar diren, horretarako ez omen dutelako zabaldu oraino txibato-en leihatilarik." (Berria, 2010-05-22)
"Culinary Center horretan izango al dira ikasgaiak euskaraz emateko gai diren irakasleak? Izango al da ikasgairik euskaraz emateko gai den irakaslerik? Ez gara eskatzen ari unibertsitate mailak agintzen duen zorroztasunez aritzea, etc., euskaraz irakasteko gauza izan daitezkeen irakasleak baizik. Non prestatu dira? Non prestatzen ari dira? Non prestatuko dira irakasle horiek hemendik aurrera? Nork prestatuko? Ba al da irakaslerik euskaraz prestatzeko plan zehatzik? Ba al da asmorik, borondaterik? Nahiago genuke oker bageunde baina proiektu hori ere bide lopeztarretik omen doa: «Euskaraz ez dago ezer egina, euskara oso zaila da, euskaraz egin daitekeena erdarez ere bada egitea, Euskal Herrian sekula ez da euskaraz egin, hemen ez da inor euskalduna...»." (Berria, 2010-05-15)
"Ipinia digute Basque Culinary Center horren lehen harria. Bertan sukaldari ikasketak ingelesez (egungo kultura-hizkuntza) eta espainieraz (bertako aginteek hautaturiko hizkuntza) bakar-bakarrik egin ahalko dira. Lastima, bertoko jendea Donostian hezi ordez, San/Saint Sebastianaino joan beharra. Horixe da, ordea, zentro hori sortzen lagundu duten sukaldari maisu handiek beren aurtengo liburuak ere idatzi eta plazaratzeko aukeratu duten hizkuntza bakarra: espainola. Gu, aldiz, euskaraz, hizkuntza hau geurea dugulako. Hori da aldea." (Berria, 2009-12-12)
Funtzio Publikoarekin joan den astean egindako negoziazio-bileran nahitaez gaztelaniaz egitera behartu zituztela salatu du LAB sindikatuak Jaurlaritzako iragarki-oholean:
EUSKARAREN AURKAKO ATZERAPAUSOAK
Lópezen gobernuak 101.000 bozka baliogabetuz boterea eskuratu zuenetik, etxe honetako Administrazioa euskararen aurkako neurriak hartzen ari da behin eta berriz. PSEren ahultasunak ondokoa ekarri du: gobernuaren hizkuntza politika PPren eta UPyDren gatibu bihurtu da. Orokorrean, Osasun Sailean, Justizia Sailean eta Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa sailean hartu dituzte neurri programatiko gogorrenak: Osasun sailburuaren adierazpenak enplegu publikoko eskaintzetan euskararen garrantzia murrizteari begira, Hezkuntza alorrean euskara lan-tresnatzat ezartzen zuen dekretua aldatzea euskararen kalterako, lanbide-heziketako irakasleei euskararen betekizuna kentzea ala atzeratzea, Justizia Administrazioan euskararen betekizuna ezartzearen aurkako helegitean amore ematea…
Horiek guztiak adibide batzuk besterik ez dira, komunikabideetan argitaratu direnak. Baina Administrazio honetan, ez ditugu behar bezain ozen salatu langileoon eta euskararen aurkako erasoak, herritarron eta enplegatu publikoen hizkuntz eskubideak kaltetu dituztenak:
Enplegatu publikoei euskara ikasteko eskubidea ukatzea aurrekontuetako krediturik ez zegoelako.
Administrazioko langileoi erderaz idazteko “gonbitea” luzatzea, momentuz legezko heldulekurik ez duena. IRALE programatik sarean ikasteko aukera eta autoikaskuntza moduluak ezabatu egin dituzte.
Azkenik, joan den astean, ostegunean, Gobernuak bat-bateko itzulpenik gabeko negoziazio-bilera burutzera behartu gintuen. LAB sindikatuak jarrera hori salatu du gertatu den guztietan Funtzio Publikoko taldearen aurrean. Gobernu honi bi gomendio eman nahi dizkiogu: LAB sindikatuarekin negoziatzen jarraitu nahi izanez gero negoziatzaileak euskaltegira bidal ditzala edo, bestela, interpretari eta itzultzaile gehiago kontrata ditzala, oraingo bidetik jarraitu nahi badu. Dirudienez, Lopezen gobernuak Sanzen parekoa izan nahi du euskaldunon hizkuntz eskubideen urraketan
Dar-dar nago oraindik. Ados jarri dira! Bat etorri!!!
Bi talde ezberdinetako euskaldun abertzaleak!
Data egutegian azpimarratu behar litzatekeelakoan, horra Mikel Basabe (Aralar) eta Arantza Aurrekoetxea (EAJ) Eskola ereduaren gaineko testu bateratua sinatzen, berrian:
http://paperekoa.berria.info/iritzia/2010-03-11/004/006/Euskara_marko_hirueledunean.htm
Iragan larunbateko El País Semanal-en elkarrizketa egin zioten Artur Mas CiUko presidenteari. Guri atentzioa eman digu solasaldi aurreko aurkezpen gisakoan kazetariak idaztitakoak: «La conversación, sin embargo, no puede ser más que en catalán, por imperativo ontológico». Eta halaxe izango zen, katalanez, baina ez onttoei buruz.
Ustez bestera, Ontologiak ez baitu zerikusirik Mikologiarekin, hiztegira jo dugu arrazoi edo inperatibo horiek ze diren jakiteko: «Ontologiko: Izatearen existentziaz arduratzen dena.» (Harluxet). Bo, berdin geratu gara, baina iruditu zaigu «haatik» edo hemen erabili nahi ez dugun beste gordinkeria ohikoago bat esan nahi duela.
A, Iñaki! Ze urrun dagoen Bartzelona!
Bitartean hemen, Euskal Herrian, linboan gabiltza oraindik. Adeitasuna, progresibotasuna, gaizki ulertutako kortesia-sumisoa… eta orain elebitasun pasiboa.
Sakon aztertzeko gaia da elebitasun pasiboarena, eta berri-berria ere ez, guk geuk ere sesquilinguismo izen ponpoxoarekin aspaldian aipatu baikenuen hementxe. Hala ere, esan dezagun zerbait gain-gainetik.
Niri neuri oso estrategia egokia iruditzen zait. Areago, estrategia bakarra da. Baina esan beharra daukat horretarako ezinbesteko baldintza euskaldun aktiboak egotea dela, alegia, beste horien euskalduntasun pasiboa aktibatuko duten euskaldunak egotea. Eta horri ez zaio erreparatzen. Bestela, oraingoxeko panoramarekin jarraituko dugu: euskaldun pasibo saldo handia, hizkuntzari inongo erabilgarritasuna ematen ez diotenak, zain, ea zeinek estutuko/behartuko/bultzatuko/animatuko/estimulatuko ikasi edo gorde duten euskara hori azaleratzera.
Ni Administraziotik ari naiz. Eta sentitzen dut, baina elebitasun pasiboaren predikatzaileak berak aktiboki exenplua ematen ikusten ez ditudan arte, utzidazue sinesgogor xamarra izaten.
“Oso diskurtso arriskutsuak entzuten ditut guztiaren kontra, gure errua –eta aldi berean ahalmena– ukatuz” (Nekane San Miguel, Argian)
"Nekane San Miguel (Arrasate, 1953) abokatu lanean hasi zen 1976an. 1991n epaile egin zen eta Galizian eta Tolosan jardun ondoren, duela hamar urtez geroztik, Bizkaiko Lurralde Auzitegiko magistratua da. Bere lanbidean euskararen osasuna nolakoa den galdetu diogu...
1993an, Tolosan, egin zenuen lehen epaiketa euskaraz. Uste izan omen zenuen euskararen etorkizuna, justizia administrazioan, oparoagoa izango zela. Euskara ikasteko langileen jarrera eskasa aipatu izan duzu, bai ofizial, laguntzaile eta agenteena esate baterako, eta baita epaile, fiskal eta abarrena. Zer esan nahi du jarrera eskasak? Barne egituretako langileez gain, kanpotikako zerbitzuetatik ere gaztelania dela nagusi diozu. Ez da ardura inori botatze aldera, baina inork irudikatzen du erkidego honetan Katalunian duela urte batzuk gertatu zena? Mossos d´Esquadrako polizien protesta egiteko modua, guztia katalanez hitz egin eta idaztea izan omen zen (hala kontatu zidaten). Hemen, ezta Atutxaren garaian ere. Oraingoetan, zer esanik ez! Zuzenbide fakultateetatik gero eta euskaldun gehiago ateratzen da. Nabari al duzu lanean? Duela hilabete batzuk, euskaldundu den epaile batek esaten zidana aipatu nahi dut. Bera hemengoa, bertakoa izanik, ez du euskara jakiteko beharrik izan, baina epaile egin zenean ahalegin hori egitea ezinbestekoa iruditu zitzaion legea bete nahi bazuen. Bere ustetan, hiritarra edo abokatua euskaraz zuzentzen bazitzaion hizkuntza horretan erantzuna jasotzeko eskubidea zuen. Egun euskara ulertzen du eta polito hitz egin ere, baina ez zaiola demanda bat bera ere euskaraz ailegatu esan zidan, eta horrelako egoera eta jarrerek gu, euskaldunok deskalifikatu egiten gaituela zioen. Luze eta zabal hitz egiteko gaia da hau, eta beste hainbat alorretan (justiziarekin zerikusirik ez dutenak) gure zabarkeria hau azterketa gai delakoan nago. Gure zilborrera begiratu beharko genukeela behin baino gehiagotan esan duzu. Abokatuak esango du pisutsua dela itzulpenarena eta herritarrak berriz epaitegian aurreragoko lanik baduela pentsatuko du. Aitzakiak al dira? Nola estimulatu edo konbentzitu abentura horretan sartzeko? Euskararen arazotxoa problema handi bihurtzeko euskaldun denok epaitegietan euskaraz egitea proposatu duzu.
Epaitegietan ez du aurrera egin erabilerak, denetariko baliabideak zabaldu edo nabarmen gehitu arren. Jaurlaritzaren azken aldaketa arte izan diren arduradunak ahalegindu ziren hainbat tresna guztion eskura jartzen, eta aurrerantzean atzeraka ez joatea gustatuko litzaidake. Dena den, erabilera oso eskasa da. Egia da justiziaren eremua ez dela epaitegietara mugatzen, baina hitzarmen pribatuetan eta halako kontuetan nabarmen gehitu izan balitz gure hizkuntzaren erabilera, horrek epaitegietan nolabaiteko isla behar zukeen, eta nik, behintzat, ez dut ikusten. Berriz diot, Justizia Saileko arduradunek funtzionarioentzat (epaile, fiskal eta idazkariak barne) klaseak prestatu dituzte, euren antolaketa eta kudeaketa eskumenen barru diren lanpostu perfilak egin; hainbat dokumentu edo eredu euskaratu, Euskalterm sendotu, baita itzultzaile eta euskara sustatzaile edo animatzaileen kopurua gehitu... Honetaz ari naiz baliabideak aipatzerakoan, eta batez ere 1996az geroztik hasita aritu izan dira.
Ikasteko interesetik aparte, deigarriena zera da: guztion zergen kontura ikasten dutenek ere, oso gutxi erabiltzen dutela, euren artean, eta “justizia eske” datorrenarekin ere, baina horrelako jarrerak oso hedatuak daude administrazioan, oro har. “Funtzionarioaren” mentalitatea nolakoa den ere jakina da.
Alderik ba al da transferitutako funtzionarioak izan ala ez?
Ez dut alderik ikusten. Jende talde guztietan denetarikoak daudela ere esan beharra dago, baina gutxiengoa da errespetuz jokatzen duena. Gai honetan errespetuarekin jokatzeko, nire ustez, erkidego honetan bi hizkuntza direla ofizial onartzea da lehen gaia, eta berehalako ondorena, biei –bata zein bestea erabiltzen duenari– trataera berdina eta aukera berberak eman behar zaizkiola jabetzea, halakorik inor uneoro gogora ekartzen ibiltzeke.
Hori aipatu izan dut, Justizia administrazioa ez dugulako justiziako funtzionarioek eta epaileok bakarrik osatzen: Salaketa bat jartzera Ertzaintzaren edozein komisaldegira, edo hainbat herritako Udaltzaingora joan (urruti joan gabe, ni bizi naizen Arrasatekora joan zaitez) eta ikusiko duzu zein hizkuntzatan jasoko dizuten salaketa. Hori, gero, delitu edo falta den jakiteko epaitegian sartzen da. Bada, %99tan erdaraz sartzen zaigu.
Adibide triste bat jarriko dizut: 1994an Bizkaiko Abokatuen Elkargoko Praktika Juridikoko Eskolan klaseak ematen hasi nintzen, eta garai haietan “korpus juridikoa” hain landuta ez bazegoen ere, Eskola horretako lehenengo urtetako ikasleak erraz, “korriente” mintzatzen ziren euskaraz. Gaur egun, klaseak euskaraz ematen jarraitzen dugu, baina ikasle askok klasean ere, euren artean erdaraz egiten dute, eta garbi duzu gero gertatuko dena –hala gertatzen da–: ez dutela euskara erabiltzen euren idazkiak aurkezterakoan, edo funtzionarioei zuzentzerakoan; are gutxiago epaileei.
Oso arrazoi xinplea dela iruditzen zait, eta aspaldi esan zuen poetak hamaika aldiz errepikatu duguna: hizkuntza gugatik galduko dela, guk ez dugulako hitz egiten, guk ez ditugulako hemen bizi diren gure inguruko erdaldunak euskaraz hitz egitera, edo gutxienez euskara ulertzera, “behartu”. Normalizazioa ezin da militantziaz mantendu, baina dugun egoera ikusita normalizaziorako atea militantziaz zabalduko dugu. Ahalegin handia da, baina ez dago beste biderik.
Dudarik gabe. Errua inori botatzea erosoa omen da, baina errurik ez duena, errugabea da, ahalmenik gabea. Errua inorena baldin bada, gu errugabeak bagara, beste horrek egin behar, guk ezin dugulako, ezta? Oso diskurtso arriskutsuak entzuten ditut guztiaren kontra, gure errua –eta aldi berean ahalmena– ukatuz.
Geroz eta zailagoa ikusten dut. Sasoi hauetan jendea ez dago ezer sakrifikatzeko gertu. Arazo eta afera guztien soluzioa inori exijitzen diogu, ez bakarrik kontu honetan.
Dudarik gabe hori da egoera aldatzen hasteko lehen urratsa. Atera kontua non gauden, baina berriz diot: irudikatzen duzu sortuko litzatekeen giroa euskaldun guztiok euskaraz mintzatuko bagina non nahi?"
Ingurumen, Lurralde Plangintza, Nekazaritza eta Arrantza Sailak, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foru Aldundiekin batera, argitaratzen du SUSTRAI aldizkaria 1985etik, EAEko nekazaritza eta arrantza ardatz eta gai nagusi. Aldizkari mardula da, hiru hilerokoa eta doakoa, kalitatezko artikulu eta argazkiz betea.
Hizkuntzei dagokionez, honako hau dio sarearen euskarazko bertsioan: “aldizkariaren artikulo guztiak bai euskaraz, bai erdaraz daude idatzita.”
Sarearen erdarazko bertsioan, honakoa dio, ostera: “La revista se publica trimestralmente y se distribuye de forma gratuita.” Hizkuntzen gaineko aipamenik ez gaztelaniaz. Zertarako?
Izan ere, ez dira artikulu guztiak euskaraz (ere) ageri. Ezta erdiak ere. Laurdenak ere ez. Aldizkariko testuen %5 ere ez dira izaten euskarazko testuak (aurreko arduradun politikoekin ere berdin gertatzen zen).
Hizkuntza politika axalekoa gurea. Muy “de aquí”, eso sí.
Eusko Legebiltzarrak urriaren 28 eta 29an jardunaldi batzuk egin zituen Euskararen inguruan, Europako Hizkuntza Gutxituen esparru juridikotik aztertuta. Izenburua: Hizkuntza Gutxituak Administrazioan. Jardunaldi horietan parte hartzeko aukera izan genuen Eneko Oregik eta biok arau-idazketa elebidunaren beharraz hitz egiteko. Enekok, IVAPeko Itzultzaileen Zerbitzu-burua izanik, ondo ezagutzen ditu euskarazko lege-testuen historia, eta horri errepasoa egin ondoren, azken hogeita hamar urteetako itzulpegintzaz egin zuen gogoeta. Bere ondorioa: itzulpengintzaz haratago, beste urrats bat eman behar dugu araugintzan idazketa elebidunaren haritik.
Ondoren duzue Enekoren hitzaldia oso-osorik.
KORREDAKZIOA ARAUGINTZAN Eneko Oregi Goñi
Euskal itzulpengintza juridikoaren argi-ilunak Legeak ez dira inoiz euskaraz eman. Ez dut euskal itzulpengintza juridikoaren historiarik egin nahi, baina egokia izan daiteke euskara eta araugintzaren arteko lotura (loturarik eza, esan beharko genuke) labur-labur gogora ekartzea. Lehen egitatea: euskaraz ez da inoiz legerik egin edo, behintzat, ez da inoiz legerik idatzi. Euskal Herrietako testu juridikoak, guk dakigunera, hizkuntza arrotzetan daude idatzita, dela latinez, dela gaztelaniaz, gaskoinez edo frantsesez. Gogora dezagun, bide batez, euskal herrialdeetako Batzar eta Gorteek onartuak direla ezagutzen ditugun lege-arau zaharrenak (foruak) eta erromantzez daudela idatzita guztiak. Badakigu euskara erabiltzen zela ahoz Batzarrotan, baina ez dago jasota XIX. mendera arte. Euskara erakundeetan: udalak Aro modernora arte itxaron behar da euskara papergintza ofizialean, legeetan ez ordea, erabilia izaten ikusteko. XVIII. mendean zehar, zenbait testu ezagutzen dugu udaletako kontuekin: ordenantzak, gutunak, eta abar[1]. Ofizialtasuna: 1936-37 Euskararen ofizialtasunarekin etorri zen, halako batean, arauak euskaraz argitaratu beharra. 1936ko urriaren 9tik 1937ko ekainaren 17ra argitaratu zen lehen boletin ofizial elebiduna: Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa - Diario Oficial del País Vasco.[2]
Autonomia berreskuratzea Berrogei urteko ilunaldian, esan gabe doa, ez zen euskarazko arau-testurik argitaratu. Salbuespen dira, alde batetik, Pedro Puxanak euskaratutako Bizkaiko Forua[4] eta, bestetik, Ipolito Larrakoetxeak itzulitako Eliza Katolikoaren zuzenbidea[5] Erraz da ulertzen, testuon berezitasunak kontuan hartuta, itzulpenok izan zuten eragin mugatua. Autonomia berreskuratzerakoan, 1979ko Estatutuak euskararen ofizialtasuna aldarrikatu zuen, guztiok dakizuen bezala, 6. artikuluan. Eta ofizialtasunaren ondorio zuzen, arauak, Autonomia Erkidegoarenak behinik behin, euskaraz ere argitaratu beharra eta, ondorioaren ondorio, euskaratu beharra. 1980ko apirilaren 30ean argitaratu zen lehengoz Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria. Gerra garaiko Egunerokoaren oihartzun eta loturaz beteta: izena bera, izenburua, bi zutabetako egitura eta hainbat eta hainbat termino dira horren erakusgarri. Gogora dezagun, labur-antzean, zein zen, itzulpengintza juridikoari dagokionez, 1980ko egoera. Alde batetik, hizkuntzari bagagozkio, euskal tradizio juridiko idatzirik eza eta euskal diskurtso juridiko autonomorik eza nabarmentzen da. Euskara zuzenbidearen munduan erabiltzeko ez ohiturarik, ez eredurik, ez baliabiderik eta ez maisurik ez zen gure artean. Ondorioz, diskurtso mailan zein terminologia mailan, ia hutsetik abiatu beharra (edota aurrekari apurrak ezagutu gabe) abiatu behar izan zuten araugintzako itzultzaileek. Itzultzaileei dagokienez, une hartan hasten ginen itzultzaile gehienon prestakuntza mugatua da nabarmenena: itzultzaile-prestakuntza akademiko berezirik gabe, artean itzulpen-ikasketa ofizialik ez baitzegoen, eta zuzenbide arloko prestakuntzarik ere gabe, lan-jardunean ikasi behar izan zuten (genuen) orduko euskal itzultzaileek...hanka-sartze ugariren akuiluarekin. Itzulpenen baliagarritasunari buruz, argi dago funtzio sinbolikoa zutela gehienetan, euskararen presentzia baieztatu eta berrestearena, alegia, gizarte arlo askotan une berean gertatzen ari zenarekin bat. Azkenik, eta lehen aipatu dudan eredu eta erreferentzia faltaren ondorio, bi hizkuntza- eta itzulpen-joera nagusi agertu eta garatu ziren 80. eta 90. hamarkadetan zehar, euskal zuzenbide-hizkeraren garapena baldintzatuz. Euskal itzulpengintza juridikoaren zer-nolakoak Ia hogeita hamar urteotako balantze-moduko bat egiten hasi ezkero, aldatu diren gauzak eta aldatu ez direnak berezi beharko genituzke eta, azken horien artean, nabarmenena eta deigarriena litzateke, duda izpirik gabe, oraindik orain itzulpengintzak duen pisua, presentzia eta garrantzia. Izan ere, urte guztiotan barrena, ez da arau-testu bakarrik euskaraz sortu Euskal Herrietako inongo ganberatan. Euskaraz argitaratu diren Lege, Arau, eta Dekretu guzti-guztiak itzulpen bidez euskaratu dira. Utz iezadazue esaten errealitate honek ez diola mesede handirik egiten gure legegile eta araugileen euskalzaletasunari, ez eta beren ardurari ere. Eta ardurarik hartzen ez duenak inoren bizkar jartzen du ardura horren karga: itzulpenak ziurtatu behar izan duenez gero euskararen ofizialtasuna legegintzari dagokionez, itzultzailea gertatu da, nahi ala nahi ez, euskararen presentzia ofizialaren erantzule bakar. Zama larriegia, dudarik gabe, ganbera eta exekutibo guztiotan itzultzaileei aitortu izan zaien garrantzia eskaserako. Itzulpengintza izan bada zuzenbide-euskararen iturri bakarra, oso itzulpengintza berezia izan da, gainera: hizkuntza bakarretikoa, gaztelaniatikoa, alegia, eta beti norabide berekoa, gaztelaniatik euskararakoa, alegia. Gertakari honek izan dituen ondorioak ez dira ezkutatzeko modukoak. Euskal itzulpengintza juridikoa: balantzea Euskal itzulpengintza juridikoaren hogeita hamar urteren buruko balantze moduko bat egiterakoan, lehenik eta behin alderdi positiboak, aldekoak laburtuko ditut. Ondoren, eredu horren mentsak, akatsak edota ondorio kaltegarriak. 1) I tzulpengintza juridikoa baliagarria izan da euskararen presentzia ziurtatzeko. Hau da lehenik esan beharrekoa: euskararen ofizialtasunaren eta aitorpen ofizialaren alderdirik ikusgarriena bistaratu izan da itzulpengintzaren bidez. Ez genuke, nire ustez gutxietsi behar erabilera “sinboliko” honek, maiz mespretxuz edo erdeinuz esaten den bezala, euskararen onarpen sozialerako duen garrantzia. 2) Itzulpengintza juridikoa baliagarria izan da euskal hizkera juridikoa landu, zaildu eta bateratzeko eta terminologia finkatzeko. 80. hamarkadako joeretatik abiatuta, gaur egun badugu itzulpengintza-molde homogeneo xamarra, diferentzia txikiak gora behera. Zenbait faktoren lagundu dute ibilbide honetan. Aipatu ditzadan, behintzat hiru: itzultzaileen prestakuntza, gero eta lantalde sendoagoak sortu izana (herri-administrazioetan, baina baita unibertsitateetan eta sektore pribatuan) eta teknologia berrien ezarpena: itzulpen-memoriak, datu-baseak eta terminologia-baliabideak berebiziko aldaketa ekarri diote itzultzailearen lanjardunari[6]. 3) Euskal itzulpengintza juridikoak, baina, arazoak ere baditu. Itzulpengintza-eredu jakin horren ondorio dira gehienak edota euskararen egoera soziolinguistikoarenak. Dena den, nekez saihestu zitezkeen orain hogeita hamar urte. Nire ustez, honela laburbildu daitezke: Estatus-aren aldetik, lehendabizi: Lege-testu guztiak eta herri-administrazioetatik ateratako (ia) guztia eta (ia) beti gaztelaniatik itzulia izateak, halako bigarren mailako ofizialtasun bat, ofizialtasun menperatu bat (subordinatua) erakusten du. Horren ondorioz, testuon baliagarritasun pragmatikoa eskasa izan da hogeita hamar urteotan (zenbait artikulu, zenbait demanda, zenbait eskritura euskaraz sortuak?) Horren ondorioz, ez da oraindik euskal diskurtso juridikorik sortu, hau da, zuzenbideaz eta zuzenbidearen kategoriekin idatziz arrazoitzeko eta arrazonamendua garatzeko eredu bat. Ez dagokie itzultzaileei betebehar hau, eragile juridikoei baizik, eta eginkizun dagoela esan besterik ez dut nahi. Corpus-aren aldetik gero: hizkuntza bakarretiko itzulpenak beti baldin badakar interferentzia arriskua, gurean argi eta garbi gertatu da, zuzenbidearen eta administrazioaren arloan hizkuntza-menpetasun bat: kalkoa, komunikagarritasun eskasa, hizkuntzaren kalitatea. Ez naiz puntu honetan luzatuko, aski ezaguna baita gu guztiontzat. Ondorio horiek, esan bezala, berezkoak dira, itzulpengintza-eredutik zuzen datoz eta eredua baldintza onenetan gauzatuta ere agertu behar zuten. Azpimarratu beharrik ez dago, gainera, baldintzak ez direla onenak izan: itzultzaileen lan baldintzek, bakartasunean, testu-sortzaileengandik zeharo aldenduta eta gehiegizko epeen morrontzak ereduaren eragina gaiztotu besterik ezin zuten egin eta hala egin dute. Korredakzioaren ordua da Gure ustez, beraz, korredakzioa posible egiten duten faktoreak garatu dira , hala nola: l Eragile juridikoak euskaraz prestatuago izatea. Zuzenbide-ikasketak euskaraz egin eta egiten dituzten ikasleen kopurua zabala da eta gero eta kalitate hobeko prestakuntza jasotzen dute. Ondorioz, euskara eta zuzenbidea profesionalki uztartzen dituztenak ohiko dira. l Herri-administrazioetan zuzenbidean euskaraz lan egitea posible da eta legelari euskaldun prestatuak eta eskarmentua dutenak badira. l Itzultzaileek ere, azkenik, unibertsitate mailako prestakuntza dute eta, beraz, solaskide erabakigarriak dira legelarientzat. Eta, bestalde, itzulpengintza juridikoaren molde jakin horrek euskararengan sortu dituen ondorio kaltegarriak gainditzeko aukera dakar korredakzioak.Euskaratze hutsaren aldean (bi hilabete idazteko, astebete itzultzeko), idazketa elebidunak l Testuak gaizki ulertzeko arriskua gutxitzen du; l Testuen hizkuntza-kalitatea hobetu dezake. Euskarazko (eta gaztelaniazko!) testu zehatzagoak, ulergarriagoak eta komunikagarriagoak ematen ditu; l Testu elebiduna izateko epe-denbora gutxitzen du, paraleloan lan eginez; l Zuzenbide-euskara autonomoagoa eta, beraz, euskarazko diskurtso juridikoa eraikitzea ahalbidetzen du eta, ondorioz, euskararen normalkuntzan aurrerapausoa dakar. l Legelariari bi hizkuntzetan trebatzeko aukera ematen dio. l Itzultzailearen lana osatzen eta jasotzen du. Laburbilduz, korredakziorako urratsa emateko heldutasuna iritsi dugula uste dugu. Korredakzioa zer da Korredakzioa edo idazketa elebiduna (bilingual drafting) testu elebidunak sortzeko erabiltzen diren tekniken multzoa da. Geroago ikusiko dugunez, ez dago korredkzio-eredu bakar bat, molde eta jarduera desberdinak baizik. Esango genuke korredakzio deitu dezakegula baldin eta bi hizkuntzetako testuak paraleloan sortzen badira edota elkarri egokitzen bazaizkio, bata ez denean, beraz, bestearen iturri edo hura ez bada honen morroi. Idazketa elebiduna, zer esanik ez, testu-mota orotan erabili daiteke (txostengintza, publizitatea, eta abar) baina bereziki erabiltzen da bi hizkuntza dituzten herrialdeetan arau elebidunak idazteko. Korredakzioa nola gauzatzen da Idazketa elebiduna elkarlanean oinarritzen da: hizkuntza biak menderatzen dituzten legelari eta adituen artean, edota legelari eta hizkuntza-adituen artean (itzultzaile edo jurilinguistak). Elkarlan horrek bakoitzaren ezagupenarekiko aitorpena eta begirunea eskatzen du eta partekatutako erantzukizuna onartzea. Legelaria edo lege-aditua zuzenbidearen kategorietan baldin bada iaioa, itzultzaileak bi hizkuntzen arteko baliokidetza lantzen daki. Elkarlan horrek diziplinartekotasuna eta hizkuntzaartekotasuna ditu oinarri, esan bezala, hau da, bi testuak sortzeko bi hizkuntzen arteko eta bi jakintzen arteko elkarrizketa eta feed-back-a sortzen eta elikatzen ahalegintzea. Helburua, noski, bi testuen baliokidetasuna eta bi-bien komunikagarritasuna ziurtatzea da. Idazketa elebidunaren printzipioak (OIT)[7] Lanaren Nazioarteko Erakundeak honela laburbiltzen ditu idazketa elebiduraren printzipioak: l Testuaren bertsio guztiak baliokideak izan behar dute funtsean. l Testuaren bertsio bakoitzak zuzentasuna eta hizkuntzaren sena errespetatu behar ditu l Testuaren egitura berbera izan behar da hizkuntza guztietan, Atal, Titulu, Kapitulu eta artikuluei dagokienez. Paragrafoak eta lerrokadak ez dute zertan berdinak izan, hizkuntzak antolaketa desberdina eskatzen badu. l Testuaren bertsio bat ez bortxatu beste hizkuntza baten berezitasunei egokitu dakion. l Hizkuntza bakoitzean funtsezko mezua emateko hizkuntza bakoitzari egokitu beharra dakar. Ondorioz, joskera berari eustea ez da ezinbesteko. l Testuaren bertsio guztiek ez dute esaldi-kopuru bera izan beharrik. l Bertsio baten agertzen den definizioa ez da agian beharrezko beste hizkuntza batean Korredakzioa non Kanadan, jakina denez, frantsesa eta ingelesa dira hizkuntza ofizialak eta Parlamentu federalean idazketa elebiduna erabiltzen da legegintzako ohiko prozeduran. Gainera, ez dezagun ahaztu Kanadan bi tradizio juridiko daudela: kodegintzaren hariko zuzenbide frantsesa eta comon law ingelesaren harikoa.[8] Korredakzioaren helburua lege-egitasmo baten bi bertsio jator eta kauto sortzea da, idazle banaren arteko lankidetza estuaren bidez; hasi eta bukatu arte jardungo dute lankidetzan bi adituok, bakoitza hizkuntza bateko testuaren arduradun. Kasu berezietan, lantalde gehiago aritu daiteke testu luze eta konplexuen zatiak jorratzen. Bi testuak ez dira elkarren itzulpen eta, beraz, kautotasun berbera dute. Bi idazleek ohar-iradokizunak egiten dizkiote elkarri, bertsioak aldatu eta hobetzeko. Bi idazleetako bat izaten da testugintzaren arduradun eta koordinatzaile. Oro har, bateratzailearen bertsioa beste idazleak aztertu eta komentatu ohi du. Lehenak, ondoren, iradokizun horien arabera testua aldatu eta besteari itzultzen dio, jarraibideen arabera azken bertsioa landu dezan. Bi bertsioak itzultzaile juridiko edo jurislinguistek eta idazlariek berrikusten dituzte, hizkuntza bien zuzentasuna (gramatika, joskera, estiloa, antolamendua eta koherentzia ziurtatzearren. Belgikan hiru eskualde eta hiru hizkuntza-komunitate daude, frantsesa, frandriarra eta alemaniarra. Ohikoa da korredakzioa legegintza federalean. Praktikan, Lan eta Lan-harremanen Ministerioak prestatutako lege-egitasmoak Ministerioko aholkularitza juridikoko legelariek idazten dituzte. Gaiaren araberako abokatu adituak bere ama-hizkuntzan idazten du testua (frantsesez ala flandrieraz), beste hizkuntza menderatzen duen beste legelari batekin elkarlanean. Bi testuak batera idazten dira, koherentzia eta baliokidetasuna bermatzeko. Sarri, bertsio bat berriz idatzi behar izaten da, besteak beste, beste hizkuntzarako itzulpen egokiagoa egin ahal izateko. Hizkuntza ofizial bi ala gehiagoko hainbat herrialderi buruzko informazioa izateko, Estatu Batuetako Ordezkarien Ganberak bildutako gida hau kontsultatu dezakezue. Espainian ere bada korredakziorik. Guk dakigunez, gutxienez Alacanteko eta Ourenseko Diputazioek bultzatzen dute idazketa elebiduna, ez araugintzarako, baizik eta administrazio-lanerako.[9] Korredakzioa Jaurlaritzan Zelaik gero zehatzago azalduko duen bezala, Xedapen Orokorrak egiteko Prozeduraren 8/2003 Legeak ez du euskara edo xedapenak euskaratu beharra aipatzen ere. Iaz aipatu zen lehendabiziko aldiz korredakzioa, Herri-administrazioetan euskara normalizatzeko Irizpideak (2008-2012) dokumentuan, Joseba Lozanori esker. Aldi berean, IZOk bere bezeroei ere iaz eskaini zien, itzulpen hutsaren partez, korredakzioa egiteko aukera. Gure asmoa, esperientzia gehiago egitea da, idazketa elebidunaren prozedura eta metodologiak jorratu eta apikatzen ikasteko. IZOren interesa ez da berria. 1999 urtean, Nicole Fernbach andrea ekarri zuen Euskal Herrira, mintegi batean Kanadako idazketa elebidunari buruz hitz egiteko. Administrazioa Euskaraz aldizkarian irakurri daiteke Fernbach andrearekin elkarrizketa. Deustuko Unibertsitatean egindako Eleaniztasunari eta teknika legegileari buruzko Sinposioaren haritik ere, 2001ean hainbat solaskiderekin erreportajea argitaratu zuen aldizkari horrek.[10] Azkenik, Deustuko Euskal Gaien Institutuarekin batera IVAPek 2007ko abenduan antolatutako Arau-idazketa elebidunari buruzko Kongresuan aztertu genuen korredakzioa. Egindako bi saio Lehendakariordetzako Begoña Perez de Eulate zuzendariari esker, Euskal Autonomia Erkidegoaren eskumenei buruz eta zerbitzu-trasferentzien egoerari buruzko datu-basea euskaraz ere lantzea eta, itzulpen hutsaren partez, bi bertsioak landuz egitea erabaki zen. Hiru urtean zehar aritu dira lanean Lehendakariordetzako Zelai Nikolas eta Gorka Gonzalez de Zarate eta IZOko Oskar Arana, fitxak eta laburpenak idatzi, itzuli eta elkarrekin berrikusten. EHAAren Dekretua Izaera orokorreko xedapen bakar batean egin ahal izan dugu orain arte korredakzioa.
Aurrerantzean, zer? Itzultzaile Zerbitzu Ofizialetik, esan dudan bezala, eskaini diegu gure bezeroei (Jaurlaritzaren Administrazioko erakundeei, alegia) korredakzio-zerbitzua. Baina korredakzioa edo idazketa elebiduna araugintzan erabiltzeko, ezinbestekoa da ikasketa-jardunbide zabal bat abian jartzea. Gure asmoa mintegi bat sortzea da, eta interesa erakutsi dezaten lantalde guztiak biltzea, euskal idazketa elebiduna aztertzeko, esperientziak balioztatzeko eta partaideak prestatzeko. Dena den, korredakzio saio gehiago gauzatzea da, nire ustez, lehentasunezko lana: eskarmentua pilatu, benetako arazoei aurre egin eta itzultzaile eta legelari interesdunei jardunean prestatzeko aukera eskaintzea, alegia. Beraz, elkarlanerako eskua luzatzen dizuet guztioi, eta aditzeagatik eskerrak ematen. Zelairen txanda da orain. Eskerrik asko. [6] Ikusi, adibidez, euskal legezalea web gunea edota IDABA aplikazioa Jaurlaritzan. [7] Ikusi Guia sobre la legislación laboral, eta bereziki 10. kapitulua (normas para la redacción) eta berezikiago, “Redacción bilingüe” [8] Ikusi Labelle, André “La corédaction des lois fédérales au Canada. Vingt ans après: quelques réflexions”
Itzulpenaz haratago
Itzultzaile Zerbitzu Ofiziala-IVAP
2009ko urriaren 29a
Josu, Jose Luis eta Joxe Mari gogoan
Jaun-andreok, lagunok eta adiskideok:
Zelai Nikolas lankideak eta biok egingo dugu korredakzioaz edo, bestela esan, arau-idazketa elebidunaz azalpen hau. Nik neuk, itulpengintzaren eta itzultzailearen ikuspegitik; Zelaik, berriz, legelariaren ikuspuntutik. Ahots bitan jardungo dugu, bada, eman diguten denbora erdibituta.
Hasi orduko, eta horrelakoetan gizalegeak eskatzen duen bezala, eskerrak eman behar dizkiegu antolatzaileei, zuen aurrean agertzeko ematen diguten aukeragatik.
Berritasun izugarririk ez ezazue espero. Azalduko duguna eta zuoi helarazten saiatuko garena korredazioaren aukera eta korredakzioaren beharra besterik ez dira, hots, idazketa elebiduna gure esku dagoen tresna bat dela eta, gainera, bai euskararen normalkuntzaren aldetik, bai araugintzaren kalitatearen eta demokraziaren beraren kalitatearen alderdiik ere, beharrezkoa dugula.
Jesus Leizaola burukidearen ardurapean, Azkue epailea, Leunda eta Eguna egunkaritk etorritako beste itzultzaile batzuk ahalegin saiatua egin zuten, egunetik egunera, euskarazko testu ulergarri eta zehatza sortzeko. Ez zuten bete-betean asmatu, tradizio faltak eta garaiko garbizaletasunak oso bide meharra uzten baitzuten. Ikusi adibidea:
IVAPek argitaratu du Egunerokoaren glosarioa.[3]
Euskal itzulpengintza juridikoa: 1980ko abiaburua
Idazketa elebiduneko bi saio egin dira, bestalde, Jaurlaritzan, metodologia desberdinekin eta iraupen eta emaitza desberdinekin.
Lehendakariordetzak hala eskatuta, Dekretua prestatu behar zuen lantaldean itzultzaile bat sartu zen, IZOko Aitor Ugarte, hain zuzen.
Dekretu-asmoaren aurkibidea eta egitura erabakita zeuden itzultzailea lantaldean sartu zenerako, baita lehen zirriborroa idatzita ere. Zirriborro horren lehen itzulpena egin, lantaldean berrikusi eta egokitu izzn zen erabilitako metodologia.
Horrela landutako testua ez zen, azkenean, argitaratu, baina saioa dokumentatuta dago eta lantaldeen eta itzultzaileen arteko elkarreragina aztertzeko balio izan zigun.
[1] Ikusi, Treviño, Imanol, Administrazio Zibileko Testu Historikoak, IVAP, 2001; edota http://klasikoak.armiarma.com/zaharrak.htm
[2] Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa - Diario Oficial del País Vasco, Leopoldo Zugaza, Durango1977.
[3] Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa (1936ko urritik 1937ko ekainera) -Hiztegia- Diario Oficial del País Vasco (octubre 1936-junio 1937), IVAP, 1997
[4] Puxana,Pedro, Bizkaiko Forua, 1987
[5] Larrakoetxea, Ipolito, Erromako Eleizearen Araudia, Kardaberaz bilduma, Tolosa, 1978
Ez naiz ohitzen argazkiko mutila telebistan erdaraz entzuten. Ez gaizki egiten duelako, oso aurkezle ona iruditzen baizait, bai erdaraz bai euskaraz. Orduan, galdetzen diot nire buruari, zer estrategia darabilgu herri honetan, telebistako esatari onenak gaztelaniaz lanean jartzen baditugu?
Ibai-arro batetik beste arro batera egindako ur-masaren aldaketari deritzo normalean "transvase" gaztelaniaz. Oso eztabaidatuak izaten dira, arro emaileko biztanleek eman bai baina ez dutelako ordainetan ezer jasotzen. (Oso famatua izan zen, adibidez, PPk proposatutako Ebro ibaiaren transbasea, alegia, Mediterraneo hegoaldeko beste arro batzuk urez hornitzeko proposamena, gero PSOEk gerarazi zuena.)
Hizkuntzekin ere halatsu. Hiztun komunitateetan ere izaten dira transbase esanguratsuak; hobeto esanda, komunitate horien esku eta zerbitzura dauden hedabideetan. Gurean azkenengoz gertatu dena, nik dakidala, Asier Odriozola aurkezlea ETB1eko Gaur Egun utzi eta ETB2ko Teleberrira joan dela. Ez du zalaparta handirik piztu. Normala da, gehienok beste plaza zurrunbilotsuago batzuetan jartzen dugulako begia. Baina nik hor, tantaka, jario kezkagarri bat somatzen dut ETB1-ETB2ren arteko aurkezle-esatarien trukean. Tranbasea emankor doa euskaratik gaztelaniara, oker ez banago (ez ditut nik ordu asko pasatzen pantallari begira): Asier Aranguren, Urko Aristi, orain Asier Odriozola, eta ahaztuko dudan besteren bat. Gaztelaniatik euskarara, ordez, ur-xirripa mehe dugu tranbasea: Jorge Cerrato da korronte biziaren aurka urak zentzu horretan pasa diztuztenen kandidatuetarako bururatzen zaidan bakarra (zuzendu nazazue oker banabil, mesedez). Zergatik? Ez al litzateke albiste pozgarria izango Ana Urrutia ETB1ean ikustea eguraldiari buruzko iragarpenak euskaraz egiten, edo Afrika Baeta euskarazko albistegian? Noiz holakorik? Telebistatik irratira salto egiten badugu, egoera ona edo txarra izango da, nondik begiratzen zaion. Harako taula famatuari erreparatuz gero, ikusten da tertuliakide izarretako batzuk euskaldun jantzi eta “distiratsuak” direla. Berdin eman lezakete argia euskaraz edo gaztelaniaz, baina bigarren horretan entzuten ditugu maizago. Ez al da absurdo xamarra? Komunitate txikia gara, baliabidez eta jendez juxtu antxean dabilena; eta indartsu eta bizi-bizi dabilen hizkuntza gizentzen dugu, maiz, alegiazko beste “interes” inportanteagoen amoreagatik. Hedabideetan, blogetan, politikarien plazetan… euskarazko arroan behar luketen asko ikusten ditut patxada ederrean erdal ibaietan murgilduta, gustora plista-plista audientzien emaitza ikusgarrien abaroan, gure akuifero urria hortxe bizirauteko ahaleginean dagoen bitartean .
Egilearekin harremanetan jarri | Artxiboa | Sortu zure Bloga orain!
Zabaldu
del.icio.us